Onzekerheden met mogelijke impact op het begrotingssaldo

De provincie streeft naar een gezonde, veilige en duurzame regio. De geopolitieke context waarin de provincie haar beleid vormgeeft verandert echter snel. De wereldorde verschuift waarbij de positie van Europa onder druk staat. De nieuwe buitenlandpolitiek in de Verenigde Staten, de aanhoudende oorlog in Oekraïne en escalaties in het Midden-Oosten zijn hier gevolgen van. Ook vrijhandelsbeleid en nationale en Europese autonomie staat onder druk. Dit brengt wereldwijde onzekerheid, wat leidt tot onder andere hogere prijzen en minder leverzekerheid.

Hoewel de huidige geopolitieke situatie fragiel is en snel kan veranderen, bereiden de Europese Unie en Nederland zich wel al langer voor om de effecten van deze onzekerheid te mitigeren. De positie en rol van de EU is in de veranderende wereldorde steeds meer van belang voor de positie van Zuid-Holland in de wereld. Sinds 2024, ingegeven door rapporten van Letta en Draghi, richt de koers van de Europese Commissie zich op weerbaarheid tegen de hoge energiekosten, de tekorten op de arbeidsmarkt, concurrentievermogen en de veiligheid en strategische autonomie van Europa. De koers die de Europese Commissie heeft ingezet wijzigt niet door de huidige geopolitieke context. Wel versterkt het de urgentie om:

1. Hoge energiekosten tegen te gaan door decarbonisatie te zien als investering en oplossing;
2. Veiligheid en vermindering van afhankelijkheden door te investeren in defensie en disruptieve technologieën/innovatie;
3. Verlagen van importafhankelijkheid waarin circulaire oplossingen een rol spelen.

De provincie speelt ook in op deze koers. Zo werken we aan een circulair Zuid-Holland, verduurzamen wij de industrie, bieden wij ruimte voor defensie en dual-use en versterken wij onze concurrentiepositie. Deze inzet heeft als doel om de impact van de geopolitieke onzekerheid buiten Europa op de langere termijn te verminderen. De provincie werkt hieraan in Zuid-Holland en maakt waar mogelijk gebruik van de Europese middelen om deze inzet te versterken. Dit vraagt dus geen directe bijsturing.

Toch raakt de huidige geopolitieke situatie in het Midden-Oosten Zuid-Hollandse ambities ook op de korte- en middellange termijn. Hoewel Europa zelf relatief beperkt afhankelijk is van grondstoffen in de regio, is het de verwachting dat de globale impact van de blokkade in de Straat van Hormuz ook in Europa ten minste het komende jaar zorgt voor inflatie. Dit wordt onderschreven door het CPB rapport van 16 april met daarin onder meer een scenarioanalyse naar de gevolgen van de Iran-oorlog. Daarin wordt naast de onzekerheid van de affecten onder andere de mogelijke snelle doorwerking van deze effecten benadrukt. Dit raakt zowel de provincie als de onze partners zoals gemeenten, waterschappen, omgevingsdiensten en subsidieontvangers.

Hieronder staan vier hoofdlijnen vanuit het perspectief van de provincie:

1. Prijsstijgingen en inflatie (Grondstoffen & Energie)
De onrust in het Midden-Oosten en Oost-Europa drijft de prijzen van olie, gas en schaarse materialen op. Dit heeft directe gevolgen voor:

• Betaalbare energie: De betaalbaarheid van energie is een belangrijk onderdeel van onze samenleving. Van de energierekening van huishoudens tot de industrie en energie-intensieve maatschappelijke voorzieningen zoals de Waterschappen. Iedereen heeft last van de hoge energiekosten.
• Energietransitie: Tegelijkertijd worden investeringen in duurzame energie (zoals warmtenetten) duurder door stijgende materiaalkosten (o.a. staal, koper en aluminium).
• Infrastructuur: Het onderhoud van wegen, bruggen en vaarwegen wordt kostbaarder door de hoge prijs van asfalt en bouwstoffen.  
• Woningbouw: De stijgende kosten voor bouwmaterialen en transport zetten de voortgang van grote woningbouwprojecten en gebiedsontwikkelingen onder druk.

2. Financiële onzekerheid en rentelasten
De reactie van financiële markten op de oorlogen zorgt voor een grillig economisch klimaat. Dit raakt onze provinciale portemonnee:

• Investeringskracht: Een hogere marktrente betekent dat de provincie meer rente betaalt voor nieuw aan te trekken leningen. Dit kan de ruimte in het structurele begrotingssaldo verkleinen.
• Bedrijfsvoering: Onze ondersteunende processen (zoals IT, schoonmaak en catering) worden duurder door indexering van contracten. Ook de loonkosten stijgen om de koopkracht van ons personeel op peil te houden.
• Projectfinanciering: Ontwikkelaars van woningbouw en bedrijventerreinen zijn voorzichtiger met investeren, wat kan leiden tot vertraging van provinciale ruimtelijke doelen, zoals woningbouw. Daarbij leidt een stijging van de rente tot minder mogelijkheden voor kopers (bijvoorbeeld starters) om geld te kunnen lenen voor een hypotheek. Zowel aanbod als vraag daalt. En het aanbod dat er is zal vanwege prijsstijgingen duurder zijn.

3. Verstoorde logistiek en veiligheid
Zuid-Holland is als logistiek knooppunt (Haven van Rotterdam) extra kwetsbaar voor internationale spanningen:

• Economie & Haven: Verstoorde handelsroutes leiden tot vertragingen in de overslag en aanvoer van goederen. Dit raakt de concurrentiepositie van onze haven en de werkgelegenheid in de regio.
• Arbeidsmarkt: De schaarste aan technisch personeel neemt toe, omdat sectoren als defensie en de energiesector nu hard trekken aan dezelfde specialisten die de provincie nodig heeft voor haar eigen projecten.
• Kritieke grondstoffen: onze grote afhankelijkheid van kritieke materialen en de bereidheid van landen als China om deze grondstoffen inzet te maken van hun geopolitieke doelen, maken ons kwetsbaar. Dat is niet alleen bedreiging van onze veiligheid, maar ook van ons welzijn en de economische ontwikkeling van de regio.  

4. Weerbaarheid onder druk

• Digitale weerbaarheid (Cyber): De geopolitieke spanningen verhogen het risico op cyberaanvallen. Dit vraagt om inzet op de veiligheid van onze digitale systemen en de bediening van vitale objecten zoals sluizen en bruggen .
• Democratische weerbaarheid en bestuurlijke legitimiteit: Internationale spanningen vergroten het risico op desinformatie, maatschappelijke polarisatie en beïnvloeding van democratische processen. Dit kan de legitimiteit van bestuurlijke keuzes onder druk zetten, juist wanneer overheden moeten prioriteren in ruimte, middelen en veiligheid. Voor de provincie betekent dit om aandacht voor transparante afweging en zorgvuldige interbestuurlijke afstemming.  

De ambities uit de Herziening Omgevingsbeleid 2025 blijven ons kompas, maar de uitvoering is risicovoller geworden, zowel voor de provincie als haar (uitvoerings) partners. Het is belangrijk om met elkaar in gesprek te blijven over wat dit betekent voor bedrijfsvoering en de te realiseren doelen. Ten aanzien van de financiële effecten van de inflatie volgen we ons indexatiebeleid . De ontwikkelingen kunnen een (doorwerkend) effect hebben en daarmee leiden tot hogere indexatiepercentages. Dit kan op de korte en- middellange termijn een groter beslag leggen op het begrotingssaldo. Goed om te benoemen is dat zowel het Rijk als de Europese Commissie overweegt maatregelen te treffen. Het Rijk onderscheidt in de Kamerbrief van 20 april scenario’s en bijbehorende maatregelen gericht op de koopkracht van huishoudens en veerkracht van bedrijven én leveringszekerheid. De provincie volgt deze ontwikkelen en de effecten hiervan op de benoemde risico’s. De provincie Zuid-Holland moet in de komende jaren blijven sturen op een sterke financiële weerbaarheid en flexibiliteit van de begroting om deze externe schokken op te vangen.