Strategisch kennisbeeld

Inleiding
Zoals aangegeven in de uitwerking van het behandelvoorstel 1159, sturen op brede welvaart en in de op 2 december 2025 vastgestelde Agenda Brede Welvaart van de Provincie Zuid-Holland, wordt in deze Kadernota inzicht gegeven in de ‘scores’ van Zuid-Holland op de brede welvaartsindicatoren, met name de ontwikkeling in de tijd.

De Provincie stelt de maatschappelijke opgaven centraal. Dat betekent dat we onze inspanningen richten op de onderdelen van brede welvaart die wij het belangrijkst vinden. Of op die spanningen tussen economische, ecologische en sociale effecten die we het belangrijkst vinden.

Uiteraard is het aan Provinciale Staten om te bepalen hoe de financiële middelen worden ingezet om brede welvaart te verbeteren. Met dit hoofdstuk schetsen we een beeld hoe de brede welvaart zich ontwikkelt in Zuid-Holland als ondersteuning bij de prioritering van opgaven en middelen.

Zoals is toegezegd zal Provinciale Staten in een technische sessie meegenomen worden in de werking en de mogelijkheden van de agenda Brede Welvaart (EE/T.2026.021). Daarnaast gaan we de aankomende tijd verder met de doorontwikkeling van de monitoring van Brede Welvaart. Daarbij betrekken we de verzoeken van Provinciale Staten uit de commissie Energie en Economie van 8 april en de Statenvergadering van 22 april.

Wat is brede welvaart
Voor we ingaan op wat de indicatoren ons vertellen over brede welvaart, is het goed om nog even te benoemen waar we het over hebben met brede welvaart. Welvaart in termen van geld, bijvoorbeeld het bruto regionaal product of koopkracht, laat maar voor een deel zien hoe het met mensen gaat. Brede welvaart gaat over de kwaliteit van leven in het hier en nu, en over de effecten op de welvaart van latere generaties of van andere mensen in de wereld. En dat hoeft niet ver weg te zijn. Het kan ook gaan over andere mensen in Zuid-Holland of Nederland. Brede welvaart maakt duidelijk wat van waarde is voor Zuid-Hollanders, ook wat betreft de niet-economische thema’s.

Hoe gaat het met de brede welvaart in Zuid-Holland?
In december 2025 is met het aanbieden van de Agenda Brede Welvaart , ook de Brede Welvaart Foto en het interactieve dashboard opgeleverd. Aan de hand van verschillende indicatoren wordt een beeld geschetst van de brede welvaart in Zuid-Holland. In dit hoofdstuk gaan wij in op een aantal opvallende elementen uit de foto wat betreft uitschieters binnen de provincie en waar onze provincie van verschilt met andere provincies.

Onderlinge verschillen
Over de hele linie zien we dat verschillen binnen de provincie een belangrijk thema zijn.
Op het thema gezondheid valt bijvoorbeeld op dat de levensverwachting in Zuid-Holland hoger ligt dan het landelijk gemiddelde, maar tegelijkertijd hebben groepen inwoners van grote steden lagere (gezonde) levensverwachtingen. In bepaalde wijken binnen dezelfde stad kunnen de verschillen tot wel 10 jaar oplopen.
Bij het thema Materiële welvaart is een vergelijkbaar beeld te zien: ondanks een hoog gemiddeld besteedbaar inkomen, heeft een aanzienlijk deel van de inwoners moeite met rondkomen en ontbreekt vaak een financiële buffer.

Niet alleen binnen thema's, maar ook binnen gebieden in Zuid-Holland zijn grote onderlinge verschillen te herkennen. Enerzijds floreren aantrekkelijke gebieden (zoals steden en omliggende forensengemeenten), dankzij een breed scala aan positieve effectiviteit van onderwijsinstellingen en de concentratie van bedrijvigheid. Deze fungeren als emancipatiemotoren en trekken jaarlijks grote aantallen nieuwe inwoners aan en bieden kansen voor ontwikkeling.

Anderzijds zijn er gebieden die achterblijven op deze thema's doordat zij minder profiteren van kansen en ontwikkelingen van theoretisch hoger onderwijs. Dit zie je met name terug bij de groep inwoners met een praktijkgerichte opleiding. Dit effect wordt verder versterkt door de huidige situatie op de woning- en energiemarkt. Deze verschillen zien we niet alleen tussen de gemeenten, maar ook binnen gemeenten op buurtniveau.

Opvallende thema's en indicatoren
Naast de grote verschillen binnen de provincie, zijn er nog een aantal andere thema's en indicatoren die opvallen in Zuid-Holland en we daarom uitlichten.

Veiligheid is op sommige plekken in de provincie een belangrijk aandachtspunt. Dit geldt voor criminaliteit, slachtofferschap en verkeersveiligheid. Daarnaast vertonen relatief veel inwoners risicovol gedrag zoals overmatig alcoholgebruik, roken en overgewicht. Dit zien we in grote steden als Rotterdam, Den Haag en Dordrecht, maar ook in gemeenten als Katwijk, Schiedam en Nissewaard. Als we inzoomen op buurten in Rotterdam en Den Haag, zien we dit met name in buurten in Rotterdam-Zuid en Den Haag-Zuidwest die onderdeel zijn van het NPLV-programma.

Ook participatie staat onder druk in delen van Zuid-Holland. Het aantal sociale contacten en vrijwilligers neemt af, terwijl eenzaamheid toe neemt en het vertrouwen in instituties daalt. Daarnaast zijn sinds de COVID-19 pandemie initiatieven afgenomen of gestopt, en lijkt participatie structureel lager te scoren dan vóór de pandemie.

Zuid-Holland is bij uitstek een plek waar de energietransitie een enorme weerslag zal hebben op de economische grondbeginselen, met onder andere het Rotterdamse havengebied. Het energieverbruik van industriële activiteiten in Zuid-Holland is hoog. Deze transitie is niet alleen een technische exercitie, maar herbergt ook bestuurlijke, financiële en ruimtelijke uitdagingen voor de provincie.

Gelukkig zijn ook positieve ontwikkelingen zichtbaar. Inwoners van Zuid-Holland zijn gemiddeld tevredener geworden over hun leven en ervaren meer regie over hun bestaan. Er wordt minder afval geproduceerd en de luchtkwaliteit is verbeterd. De werkloosheid neemt af, de bruto arbeidsparticipatie stijgt en er zijn minder inwoners met een arbeidsongeschiktheidsuitkering.

Trendmatige ontwikkelingen vanuit Monitor Leefomgeving
Uit de actualisatie van de Monitor Leefomgeving zijn nog een aantal aanvullende opvallende scores over de leefomgeving in Zuid-Holland. Deze hebben ook impact op de brede welvaart van Zuid-Hollanders.
In Zuid-Holland blijkt op veel plaatsen sprake van een tekort aan netcapaciteit met wachtrijen voor nieuwe aansluitingen. Vooral voor de afname van stroom zijn de problemen groot, zowel op het landelijke ( TenneT -) als regionale netwerk. Structurele congestie komt steeds vaker voor en de tekorten aan transportcapaciteit zullen de komende jaren naar verwachting toenemen, omdat uitbreidingsprojecten pas later uitgevoerd worden.  

De CO ₂ -uitstoot van mobiliteit bedroeg in 2024 5,1 Mton . Ondanks efficiëntere voertuigen daalt de uitstoot slechts beperkt door bevolkingsgroei, meer voertuigen, meer gereden kilometers en grotere auto’s. De reductiedoelstelling van –55% wordt bij lange na niet gehaald. Daarnaast laat de driejaarstrend een ongunstige ontwikkeling zien. Hoewel elektrische personenauto’s en zero-emissie-oplossingen in het goederenvervoer toenemen en benzineauto’s vanaf 2035 sterk worden teruggedrongen, is de verwachting dat de doelen voor 2030 niet tijdig worden bereikt.

Het aantal verkeersdoden lag in 2024 op 107, relatief veel ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Na een eerdere daling is de trend sinds 2016 weer stijgend, zowel in doden als (zwaar)gewonden. Opvallend zijn de risico’s in druk stedelijk verkeer, door onder andere de opkomst van nieuwe (snelle en stille) voertuigen, hardnekkig risicogedrag en de kwetsbare groepen oudere fietsers en jonge automobilisten.

Van de regionale waterkeringen voldoet 70% (1562 km) aan de veiligheidsnorm. In 2024 zijn alle keringen opnieuw getoetst. Enkele waterschappen hebben een grote opgave, waardoor volledige verbetering vóór 2030 niet haalbaar lijkt. In 2026 worden de afspraken herzien en wordt opnieuw bekeken of de waterschappen op koers liggen.

Doorontwikkeling Monitor Leefomgeving en verbinding Beleidsmonitor
De huidige Monitor Leefomgeving geeft een beeld van hoe onze leefomgeving eruitziet. Dit zegt echter nog onvoldoende over hoe het gaat met de Zuid-Hollanders als het gaat om brede welvaart. We gaan daarom stappen zetten om beide te combineren, het beeld op de leefomgeving én hoe het gaat met de inwoners.

Dit doen we door de Monitor Leefomgeving verder te ontwikkelen tot een Monitor Brede welvaart voor Zuid-Holland. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de relevante scores op indicatoren van brede welvaart laten zien hoe de Zuid-Hollandse samenleving zich ontwikkelt. Dit inzicht is de basis voor politieke keuzes: wat is een belangrijk vraagstuk en welke middelen zetten we in? Bij de inzet van de middelen willen we óók weten of dit werkt: helpen deze maatregelen echt om het probleem op te lossen? Die vraag gaan we op termijn proberen met de Beleidsmonitor te beantwoorden. In het bijzonder voor ons omgevingsbeleid, maar op termijn voor al het beleid. De Monitor Leefomgeving laat zien hoe de leefomgeving en brede welvaart zich ontwikkelt en de Beleidsmonitor heeft tot doel te laten zien wat de Provincie doet en wat dat oplevert. We zoeken daarom ook de samenhang met de Beleidsmonitor op in dit proces.

Brede welvaart in begrotingscyclus
Met deze Kadernota geven we invulling aan het behandelvoorstel voor motie 1159 én de Agenda Brede Welvaart.

Vanaf de Begroting 2027 nemen we een aparte paragraaf Brede Welvaart op. Hierin geven we per ambitie aan:

• hoe wordt bijgedragen aan brede welvaart;
• hoe inspanningen samenhangen met belangrijke thema’s;
• en hoe de ontwikkeling van de brede welvaart zich laat zien in cijfers.

Vanaf de Jaarstukken 2027 geven wij in een aparte paragraaf een beschrijving van de samenhang tussen onze inspanningen en de ontwikkeling van brede welvaart. Vanaf Begroting 2027 geven we per ambitie aan hoe opdrachten bijdragen aan brede welvaart.  

In de begroting en jaarstukken zal de Paragraaf Brede Welvaart op dezelfde manier worden opgenomen als andere paragrafen die door Provinciale Staten zijn gevraagd zoals Arbeidscapaciteit, EU-subsidies, en Subsidies.